- Директор школы Гэгээ Б.Билгүүн имеет степень магистра в области управления образованием Пенсильванского университета.
- В мировом образовании акцент смещается на развитие самостоятельности учащихся (student agency).
- В условиях развития ИИ важным становится навык непрерывного самообучения.
- Обсуждается необходимость изменений в монгольской системе образования.
Тэгвэл ирээдүйн нийгэмд амжилттай ажиллаж, амьдрахын тулд хүүхэд ямар мэдлэг, чадвартай байх ёстой вэ? Хүүхдийн эргэцүүлэн бодох, асуудал шийдвэрлэх, бие даан суралцах чадварыг хэрхэн хөгжүүлэх вэ? Ерөнхий боловсролын салбар дэлхий дахинд ямар чиглэлд хөгжиж байгаа, Монголын боловсролын системд ямар өөрчлөлт шаардлагатай талаар Гэгээ сургуулийн захирал Б.Билгүүнтэй ярилцлаа.
Тэрбээр АНУ-ын Пенсильванийн их сургуульд Боловсролын удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан бөгөөд олон улсын боловсролын чиг хандлага, сургалтын шинэ арга зүйг монгол хүүхдийн хэл, соёл, суралцах онцлогт нийцүүлэн сургалтын бодит орчинд хэрэгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна.
- Монголын ерөнхий боловсролын системийг дэлхийн бусад улс оронтой харьцуулбал ямар түвшинд явж байна вэ? Гол ололт, алдаа дутагдлыг та юу гэж хардаг вэ?
- “Хүүхдэдээ гадаад хэл л сайн эзэмшүүлчихвэл ер нь алзахгүй” гэсэн хандлага эцэг эхчүүдийн дунд түгээмэл болсон мэт санагддаг. Үүний зэрэгцээ суурь шинжлэх ухааны ач холбогдлын тухай яриа харьцангуй багасаж, математик, гадаад хэлийг түлхүү чухалчилдаг болсон. Харин эх хэлний боловсролоо бид хэдэд эрэмбэлж байгаа вэ гэдэг нь анхаарах ёстой асуудал.
Орчин үеийн дэлхийн боловсролын чиг хандлагад эцсийн зорилго нь суралцахуйдаа эзэн болсон сурагчийг төлөвшүүлэх явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, суралцах үйл явцаа өөрөө удирдаж чаддаг хүүхдийг хөгжүүлэхийг зорьж байна. Суралцахуйдаа эзэн болно гэдэг нь цаашлаад амьдралдаа эзэн болж буйн илэрхийлэл. Үүнийг англиар “student agency” гэж нэрлэдэг.
Ийм чадвартай хүүхэд 8, 9 дүгээр ангиасаа эхлэн ирээдүйд ямар мэргэжил эзэмшихээ өөрөө судалж, нухацтай эргэцүүлж, зорилгодоо хүрэх арга замаа эрэлхийлж эхэлдэг. “Би юуг, яагаад сурах ёстой вэ?”, “Үүнийг үнэхээр ойлгож байна уу?”, “Хаана гацаж байна вэ?” гэдгээ өөрөө анзаарч, суралцах үйл явцаа удирдах чадварыг хэлж байгаа юм. Харин багшийн төдийгүй асран хамгаалагчдын үүрэг нь хүүхдийн өмнөөс бүхнийг шийдэх бус, энэ үйл явцад нь дэмжлэг үзүүлж, зөв чиглүүлэхэд оршино.
- Хиймэл оюун ухаан эрчимтэй хөгжиж буй энэ цаг үед эцэг эхчүүд хүүхдүүддээ ямар чадвар эзэмшүүлэх шаардлагатай тулгарч байна вэ?
- Хиймэл оюун ухаан үсрэнгүй хөгжиж байгаа энэ үед насан туршдаа суралцах буюу бие даан суралцах чадвар маш чухал болж байна.
2026 онд нэгдүгээр ангид элсэж буй хүүхдийн ирээдүйн тухай ярихдаа бид 2040 оныг төсөөлөх хэрэгтэй болно. Ирэх 10 гаруй жилийн хугацаанд нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл байдал хэрхэн өөрчлөгдөх, технологийн хөгжил ямар түвшинд хүрэхийг өнөөдөр бид яг таг мэдэх боломжгүй. Тиймээс одоо зааж буй зарим мэдлэг, чадвар тав, арван жилийн дараа хэрэгцээгээ алдах ч боломжтой.
Ийм учраас дэлхийн боловсролын чиг хандлага зөвхөн мэдлэг дамжуулахаас илүүтэй ур чадвар эзэмшүүлэхэд төвлөрч байна. Тэр дундаа хамгийн чухал нь бие даан суралцах чадвар. Аливаа зүйлийг хэрхэн сурахаа мэддэг хүн хэзээ ч, юуг ч шинээр сурах боломжтой. Ингэснээр хүн өөрийгөө цаг үеийн өөрчлөлттэй хөл нийлүүлэн тасралтгүй хөгжүүлж, шинэчилж чадна.
- Тэгвэл өнөөгийн ерөнхий боловсролын систем таны ярьж буй эдгээр чадварыг бүрэн эзэмшүүлж чадаж байна уу?
- Манай ерөнхий боловсролын системийн дутагдалтай талын нэг нь энэ. Бид мэдлэгийг сайн зааж, хүүхдээр цээжлүүлж чаддаг. Гэтэл хиймэл оюун ухаан хөгжсөн өнөө үед зөвхөн мэдлэг цээжлэхээс илүүтэй бие даан суралцах, эргэцүүлэх, тунгаан бодох, асуудлыг шийдвэрлэх чадвар илүү чухал болж байна.
Нөгөө талаас сургалтын чанар, үр дүнг үнэлж буй тогтолцоо маань дээд эрэмбийн сэтгэхүйн чадварыг илрүүлэхээс илүүтэй сэргээн санах буюу доод эрэмбийн мэдлэг, чадварыг шалгахад төвлөрсөн хэвээр байна. Үүнийг багшийн ажлын үнэлгээтэй уячихсан нөхцөлд багш нар хүүхдийг шалгалтад бэлтгэхэд илүү төвлөрөхөөс аргагүй болдог.
“Асуудал шийдвэрлэх чадвар эзэмшүүлэхийн тулд сургалтын хөтөлбөрийг цогцоор нь шинэчлэх хэрэгтэй”
- Энэ асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх боломжтой вэ?
- Улс орон бүр өөрийн үндэсний боловсролын стандарттай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, суралцагч ямар мэдлэг, чадвар, хандлага эзэмшсэн байх ёстойг тухайн улсын үндэсний хөтөлбөрт тусгасан боловсролын стандарт тодорхойлдог. Харин тэрхүү үр дүнд хүрэхийн тулд ямар агуулгыг, ямар арга зүйгээр заах, мөн сургалтын үр дүнг ямар үнэлгээний системээр хэмжихийг нэг цогц болгон төлөвлөснийг энгийнээр сургалтын хөтөлбөр гэж ойлгож болно.
Манай улсын цөм хөтөлбөр нь монгол хүүхдийг ямар хүн болгон төлөвшүүлэх, ямар мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэхийг зорьж буйгаа тодорхой тусгасан. Гэвч гол асуудал нь сурах бичгийн агуулга, түүнийг хэрэгжүүлж буй арга зүй буюу педагоги, мөн сурсан эсэхийг шалгаж буй үнэлгээний агуулга, бүтэцтэй холбоотой байна. Ялангуяа 12 дугаар анги төгсөөд өгдөг элсэлтийн шалгалтын агуулга, хэлбэр нь сургалтын бодит чиглэлийг ихээхэн тодорхойлж байна.
Үүнээс гадна үнэлгээний үр дүнг юунд зориулж ашиглахаас боловсролын системд тодорхой гажуудал үүсдэг. Хэрэв үнэлгээг суралцахуй, багшлах арга зүй, сургалтын төлөвлөлтийг сайжруулахад ашиглавал жинхэнэ утгаараа чанартай сургалт төрөн гарна.
Харин үнэлгээг багшийн ажлын үр дүнтэй уяснаар багш зөвхөн сайн дүн гаргах, шалгалтад бэлтгэхэд төвлөрөх эрсдэлтэй. Үүний адил сурагч ч тухайн сэдвийг сонирхон судлахаас илүүтэй “шалгалтад ирэх үү?” гэдэгт анхаарч, дүнгийн төлөө суралцах хандлагатай болдог. Гэхдээ энэ бол бодлогын түвшний чухал асуудал.
Энэ том өөрчлөлтийг хүлээлгүйгээр, сургуулиуд өөрсдийн түвшинд агуулга болон арга зүйн шинэчлэл хийх бүрэн боломжтой. Хөтөлбөр, сургалтын арга зүйгээ хөгжүүлэхийн зэрэгцээ багш нараа тасралтгүй хөгжүүлдэг тогтолцоо, соёлыг сургууль бүр дотроо бий болгох хэрэгтэй.
- Хүүхдүүдийн сурах хүсэл сонирхлыг нэмэгдүүлэхийн тулд та юуг өөрөөр хийж үзсэн бэ? Гарсан үр дүнгээсээ хуваалцана уу.
- Сурах бичгүүдийг ажиглахад олон сэдвийн өнгөц мэдээллийг нэг дор багтаасан тохиолдол түгээмэл байдаг. Хүүхдэд маш олон мэдлэгийг хоорондын холбоо, системгүйгээр богино хугацаанд өгөхөд цээжлэхээс өөр сонголт бага үлдэнэ.
Харин нэг сэдэв дээр тодорхой хугацаанд төвлөрч, түүнийг олон талаас нь гүнзгий судлан, эргэцүүлж, асуулт асууж, тунгаан бодох боломж олговол хүүхдийн сонирхон судлах идэвх нэмэгддэг. Гүнзгий судлах явцдаа хүүхэд туршина, алдана, дахин оролдоно, сайжирна. Энэ бол хүүхэд тархиндаа мэдлэгийг бүтээдэг жинхэнэ суралцах үйл явц.
Үүнийг олон улсад СУРАГЧ ТӨВТЭЙ АРГА ЗҮЙ гэж нэрлэдэг. Манай сургууль гурван жилийн өмнөөс үүний нэг хэлбэр болох гүн суралцахуйн арга барилыг эх хэлний өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлж сурагчдын сурлагын чанарыг бодитоор ахиулж байгаа.
Анх эх хэлний хичээл дээр хэрэгжүүлж эхэлсэн. Уран зохиолын нэг эх дээр суурилан унших, бичих, ярих, сонсох чадвар, хэл зүй, найруулга, эргэцүүллийг тус тусад нь салгах бус, нэг сэдэвт төвлөрүүлэн зааж үзсэн.
Тухайлбал, “Д.Нацагдорж ба эх оронч сэтгэлээ” төсөлт хичээлийн эхэнд сурагчдыг сэдэлжүүлэх үүднээс “21 дүгээр зууны альфа үеийнхэн яагаад 20 дугаар зууны Д.Нацагдоржийн зохиол бүтээлийг уншиж, судлах ёстой вэ?” гэдэг асуултыг тавьсан.
Хүүхдүүд энэ асуултын хариултыг хайх явцдаа сурах бичгийн агуулгаар хязгаарлахгүй, өөр олон эх сурвалжаас мэдээлэл эрж хайх сэдэл төрүүлдэг. Тухайлбал, Д.Нацагдоржтой холбоотой дурсгалт газруудаар анги хамт олноороо аялах, түүний нэрэмжит шагнал хүртсэн зохиолчидтой холбогдон уулзаж, бүтээл туурвилынх нь талаар ярилцах зэрэг олон талт үйл ажиллагаа зохион байгуулсан.
Энэ бүх үйл явцын дунд хүүхдүүд өөрсдөө идэвхтэй суралцаж эхэлдэг. Өөрийгөө таних, багаар ажиллах, эргэцүүлэн тунгаах, уншсанаа ойлгох, мэдээллийг холбож бодох зэрэг олон чадвар давхар хөгждөг. Эцэст нь сурагчид ангиараа хамтран сонин гаргасан.
Тэр үйл явцын дараа нэг хүүхэд
“Би зохиолч болох хүн юм байна. Надад бичих үнэхээр таалагддаг, бас авьяас байгаа юм байна”
гэдгээ өөрөө олж харсан жишээ бий. Олон хүүхэд “эрдэм мэдлэг эзэмшиж, эх орныхоо хөгжилд хувь нэмрээ оруулах” хүсэл тэмүүлэлтэй болсноо төсөлт хичээлийн төгсгөлд бичдэг эссендээ дурдсан байлаа.
Өөрөөр хэлбэл, нэг зохиолчийн бүтээлийг судлах нь зөвхөн тухайн зохиолчийн намтар, бүтээлийг мэдээд өнгөрөхөөр хязгаарлагдахгүй, хүүхэд өөрийгөө танин мэдэх, шинэ сонирхол, авьяасаа нээх хүртэлх суралцах үйл явц болж өргөжиж байгаа юм.
- Таны ярианаас сонсоход, зөвхөн юу заах вэ гэдгээс илүүтэй хэрхэн заах вэ гэдэг нь чухал юм байна. Тэгвэл таны хувьд сайн сургалтын арга зүй гэж юуг хэлэх вэ?
- Миний хувьд сайн сургалтын арга зүй гэдэг нь хүүхдэд бэлэн мэдлэг өгч, цээжлүүлэхээс илүүтэй өөрөө мэдлэг бүтээх боломжийг нь бүрдүүлэх явдал. Суралцахуй гэдэг бол хүүхэд шинэ мэдээллийг өмнөх мэдлэг, туршлагатайгаа холбон ойлгож, өөрийн болгож, урт хугацааны ой санамждаа тогтоох оюуны үйл явц юм.
Тиймээс багшийн үүрэг нь хүүхдийн өмнөөс бүхнийг тайлбарлаж, бэлэн хариу өгөх бус, харин хүүхэд өөрөө бодож, асууж, эрэл хайгуул хийж, дүгнэлтэд хүрэх үйл явцыг зөв төлөвлөж, чиглүүлэхэд оршино. Өөрөөр хэлбэл, сайн багш зөвхөн мэдлэг дамжуулагч биш, суралцах үйл явцыг зохион байгуулагч, чиглүүлэгч байх ёстой.
Боловсрол, суралцахуй, багшлахуйн нэг чухал зарчим нь хүүхдэд сонголт өгөх юм. Бүх зүйлийг тулгаж болохгүй.
Хүүхэд өөрийн сонирхол, хурдаар суралцах, сонголт хийх, хийсэн сонголтдоо хариуцлага хүлээх боломжтой байх хэрэгтэй. Ингэж байж хүүхэд суралцахуйдаа эзэн болж эхэлнэ.
Үүнтэй холбоотойгоор гадаадын хөтөлбөрийг шууд хуулбарлан хэрэгжүүлэхээс илүүтэй тухайн хөтөлбөрийн арга зүй, зарчмыг ойлгож, монгол хүүхдийн хэл, соёл, орчин, суралцах онцлогт тохируулан нутагшуулах учиртай. Тиймээс миний хамгийн их төвлөрдөг зүйл бол сургалтын агуулгыг нэмэхээс илүү арга зүйг шинэчлэх явдал.
Хүүхэд юу сурсан бэ гэдгээс гадна, яаж сурсан бэ, өөрөө бодож чадсан уу, ойлгосноо хэрэглэж сурсан уу, сурлагын амжилтад бодит ахиц гарсан уу гэдэг нь хөтөлбөрийн хамгийн чухал үр дүн гэж хардаг.
“Манай улсын бага боловсролын хөтөлбөрт төрөл бүрийн салбарын мэдлэгийг системтэй өгөх агуулга, эх дутагдаж байна”
- Монгол хүүхдүүдийн унших чадвар хангалтгүй байгааг 2022 оны Сурлагын амжилтын олон улсын үнэлгээ буюу PISA-ийн үр дүн харуулсан. Танай нэвтрүүлж буй арга зүй унших чадварыг хэрхэн хөгжүүлдэг вэ?
- PISA нь зөвхөн хүүхэд ямар мэдлэг цээжилснийг бус, мэдлэгээ ашиглан асуудал шийдвэрлэж чадаж байна уу гэдгийг давхар үнэлдэг. Жишээлбэл, олон оронтой тоог цээжилсэн томьёогоор бодож чадахаас илүүтэй хүүхэд гартаа байгаа хэрэгслээр бодит амьдралын асуудлыг шийдэж чадах уу гэдгийг сорьдог. Манай ерөнхий боловсролын өдөр тутмын сургалт энэ чиглэлд хангалттай төвлөрч чадахгүй байгаа тал бий.
Нөгөө талаар уншаад ойлгох чадвар хэд хэдэн үе шаттай. Хүүхэд үсэг, тэмдэгтээ танина, үеэ холбон уншиж сурна. Үүнийг эзэмшсэний дараа унших хурдыг нэмэгдүүлэхэд хэт төвлөрөх бус, уншсан зүйлээ ойлгох чадварт анхаарах шаардлагатай. Уншиж сурахын зорилго нь үгийг хурдан хэлэхдээ бус агуулгыг ойлгох, шинэ зүйл сурах юм.
Жишээлбэл, аргал гэж юу болохыг бодитоор харж байгаагүй хүүхэд “Би монгол хүн” шүлгийг цээжилсэн байлаа ч утга, дүрслэлийг нь бүрэн мэдрэхэд хэцүү. Тиймээс манай багш нар аргалыг хөдөөгөөс авчирч, хүүхдүүдэд харуулж, бариулж, бүр утааг нь үнэртүүлэх зэргээр бодит туршлага бий болгодог. Ингэсний дараа хүүхэд “Аргалын утаа суунагласан” гэсэн шадыг илүү дотортой мэдэрч уншдаг.
Хөгжингүй орнууд уншаад ойлгох чадварыг системтэй хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаардаг. Манай улсын бага боловсролын хөтөлбөрт унших эхээр дамжуулан төрөл бүрийн салбарын ерөнхий мэдлэгийг системтэй олгох агуулга харьцангуй хомс.
Харин АНУ-ын бага сургуулийн эх хэлний буюу англи хэлний хичээлд зөвхөн шүлэг, уран зохиолоор зогсохгүй гараг эрхэс, байгаль, түүх, шинжлэх ухаан зэрэг олон төрлийн сэдвээр уншуулдаг. Ингэснээр хүүхдийн унших чадвартай зэрэгцэн ерөнхий мэдлэг нь тасралтгүй тэлдэг. Мөн сурах бичгүүдэд шинэ үгийн утгыг системтэй тайлбарлаж, тухайн үгийг олон нөхцөлд ашиглах боломж олгодог.
Манай ерөнхий боловсролын сурах бичигт энэ талын агуулга харьцангуй бага, багш нар ч шинэ үгийн утга дээр хангалттай тогтож ажиллаж чаддаггүй тохиолдол бий.
Гэгээ сургууль уншаад ойлгох чадвар болон хүүхдийн ерөнхий мэдлэгийг зэрэг хөгжүүлэх зорилгоор АНУ-ын сайн туршлагаас санаа авч сургуулийнхаа монгол хэлний гарын авлага, сургалтын арга зүйдээ нутагшуулан тусгасан. Гэгээ академи амжилттай яваагийн гол нууц ч үүнд оршиж байгаа.
- Эцэг эхчүүд боловсролын зөв суурийг хүүхдэдээ тавихыг хүсвэл хэдэн наснаас нь эхлэх хэрэгтэй вэ?
- Суурийг бага наснаас нь зөв тавих шаардлагатай. Боловсрол гэдэг хүүхэд сургуульд орсон өдрөөс эхэлдэг зүйл биш. Хүүхэдтэйгээ багаас нь ярилцах, хайр халамж мэдрүүлэх, орчноо танин мэдэх боломжийг нь дэмжихээс эхэлнэ.
Харин академик чадварыг багаас нь нас, хөгжлийн онцлогт тохируулан зөв системтэй хөгжүүлбэл хүүхэд аливаа зүйлийг хурдан хүлээн авч сурдаг.
Бага насны хүүхэдтэй ээж, аавуудад зөвлөхөд хүүхдээ зурагтын өмнө суулгаж, утас өгөөд орхихын оронд хамтдаа юм хайчлах, зураг зурах, ярилцах, ном уншиж өгөх зэрэг үйл ажиллагаанд цаг гаргах нь чухал. Хүүхэдтэйгээ өнгөрүүлж буй чанартай цаг бүр түүний цаашдын суралцах чадварын суурь болдог.
- Танай сургуулийг төгсөж буй хүүхдүүд ирээдүйн нийгэмд ямар хүн болж төлөвшинө гэж та хардаг вэ?
- Тав, арван жилийн дараа Гэгээ сургуулийн төгсөгчид “Элсэлтийн шалгалтад хэдэн оноо авсан бэ?”, “Ямар их сургуульд орсон бэ?” гэхээс илүүтэй ямар хүн болж төлөвшсөн бэ гэдгээрээ үнэлэгдэнэ гэж итгэдэг.
Зөв хүн болно гэдэг нь өөрийн сурч мэдсэн зүйлээ бусдын сайн сайхны төлөө хэрхэн ашиглаж, нийгэмдээ юу хийж бүтээж байгаагаар илэрнэ. Манай баг, хамт олны өдөр тутам хийж буй ажлын үр дүн ирээдүйд ингэж харагдаасай гэж хүсдэг.
Эцэг эхчүүд хүүхдээ ирээдүйд аль улсад ажиллаж, амьдраасай гэж хүсэж байгаагаа ч бодох хэрэгтэй. Миний хувьд хүүхдүүдээ Монголдоо сайхан амьдраасай гэж боддог. Эх орондоо ажиллаж, амьдрах бол эх хэлээ маш сайн эзэмшсэн байх ёстой.
Гадаад хэл бол дэлхийн мэдлэг, мэдээлэлтэй холбогдох чухал хэрэгсэл. Тиймээс англи, хятад хэлийг сайн эзэмших нь чухал. Гэхдээ гадаад хэл эзэмшүүлэхдээ эх хэл, үндэсний соёлыг орлуулах хэмжээнд хүргэж болохгүй гэдэг дээр би хатуу байр суурьтай байдаг.
Ажил олгогчид “Англи, хятад хэлтэй юу?” гэж асуухаас илүүтэй монгол хэлээрээ хэр сайн бичиж, ярьж, бодож, санаагаа илэрхийлж чаддаг вэ гэдгийг чухалчилж харах цаг үе ойрхон ирчихсэн байгаа гэдэгт би итгэдэг.
- Ярилцсанд баярлалаа.
Комментарии
Загрузка…
Оставить комментарий